ads

ad

आचरणविधिः (मनुसंहिता, द्वितीयोऽध्यायः, for 3rd sem, C-6


आचरणविधिः (मनुसंहिता, द्वितीयोऽध्यायः, for 3rd sem, C-6

उपक्रमः-- धर्मशास्त्रकारः मनुः तस्य ग्रन्थस्य द्वितीयाध्याये सर्वेषां कृते आचरणविधिविषये उपदिष्टवान्। मुख्यतः अभिवादनम्, प्रत्यभिवादनम्, पारस्परिक-साक्षात्कारकाले कुशलविनिमयः, सम्बोधन-पद्धतिः, स्वजनान्  प्रति आचरणम्, गुरुशिष्ययोः आचरणम् इत्यादिकं विषयमवलम्ब्य मनुना उपदेशः प्रदत्तः।

अभिवादनम्--  अभिवादनेन सम्मानज्ञापनं तु सामाजिकः शिष्टाचारः। सर्वैः अयं पालनीयः। विद्यया वयसा वा यः गरीयः तं प्रति कथमाचरितव्यम् इत्यस्मिन् विषये मनुना उक्तम्—
ʻशय्यासनेऽध्याचरिते श्रेयसा न समाविशेत्।
शय्यासनस्थश्चैवं  प्रत्युत्थायाभिवादयेत्।।ʼ
--विद्याद्यधिकेन गुरुणा शय्यासने विद्यमाने सति तत्र न आसीत। स्वयं च शय्यासनस्थः गुरौ आगते तस्माद् उत्थाय तम् अभिवादयेत्।
अभिवादनात् परम् अभिवादनकारी विप्रः ज्ञानवृद्धं विद्यावृद्धं वा जनम् ʻअसौ नामाहमस्मिʼ इति स्वं नाम परिकीर्तयेत्। ये केचिद् अभिवाद्याः अभिवादार्थं न जानन्ति, प्राज्ञः तान् ʻअभिवादये अहम्ʼ इत्येवं ब्रूयात्। सर्वाः स्त्रियः अपि तथैव ब्रूयात्। अभिवादने नाम्नः अन्ते भोः-शब्दं कीर्तयेत्।

प्रत्यभिवादनम्—मनुना अस्य विधानं प्रदत्तम्—
ʻआयुष्मान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने।
अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः।।ʼ
प्रत्यभिवादनकारी विप्रः अभिवादनकारिणं प्रत्यभिवादनकाले ब्रूयात्-- ʻहे सौम्य, आयुष्मान् भवʼ। अभिवादकस्य नाम्नः अन्ते अकारादि-स्वराणां प्लुतरूपेण उच्चार्यः।  

कुशलविनिमयः—पारस्परिक-साक्षात्काले कथं कुशलादिकं पृच्छेत् इत्यस्मिन् विषये मनुना उक्तम्—
ʻब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम्।
वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च।।ʼ

सम्बोधनविधिः— मनुना उक्तम्—
ʻअवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत्।
भो-भवत्-पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत।।ʼ
यज्ञादिना दीक्षितः जनः कनिष्ठोऽपि नाम उच्चार्च न सम्बोधयेत्, परन्तु  भो-भवत्-शब्दपूर्वकं सम्बोधयेत्।

परपत्नीं प्रति आचरणम्--  परपत्नीं प्रति कथमाचरेत् इत्यस्मिन् विषये मनुना उकत्म्—
ʻपरपत्नी तु या स्यादसम्बद्धा च योनितः।
तां ब्रूयाद्भवतीत्येवं सुभगे भगिनीति च।।ʼ
या स्त्री परपत्नी असम्बद्धा च योनितः तां ʻसुभगेʼ, ʻभगिनिʻ इत्येवं सम्बोधयेत्।

मातुलादीन् प्रति आचरणम्  यवीयसः अपि मातुलान्, पितृव्यान्, श्वशुरान्, ऋत्विजः ʻअसौ अहम्ʼ इति ब्रूयात्। मातृस्वसा, पितृस्वसा, मातुलानी श्वश्रूः च गुरुपत्नीवत् पूजनीयाः।
भ्रातुः सवर्णा भार्या प्रत्यहं पादयोः अभिवाद्या। ज्ञातिसम्बन्धि-स्त्रियः प्रवासात् प्रत्यागत्य अभिवाद्याः। पितुः मातुश्च भगिन्यां ज्येष्ठायां भगिन्यां च मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेत्। माता ताभ्यः गरीयसी।

मान्यता—मनुना उक्तम्—
ʻवित्तं बन्धुर्वयं कर्म विद्या भवति पञ्चमी।
एतानि मान्यस्थानानि गरीयो यद् यदुत्तरम्।।ʼ
वित्तं, बन्धुः, वयः, कर्म, विद्या चेति मान्यस्थानानि। एषु उत्तरोत्तरं गरीयः। इदं पञ्च मान्यस्थानम् अवलम्ब्य जनाः माननीयाः। ब्राह्मणादिय़ु त्रिषु वर्णेषु अयं विधिः। नवत्यधिक-वयस्कः शूद्रोऽपि मान्यः।

गुरुशिष्ययोः आचरणम्—गुरुः सर्वदा मधुरेण कोमलेन च वाक्येन पाठदानं कुर्यात्। कदापि कठोरं वाक्यं न प्रयोज्यम्। शिष्याः अपि कदापि गुरोः विरुद्धाचरणं न कुर्युः।

सर्वेषाम् पालनीयः आचरणविधिः— मनुना  उक्तम्—
ʻनारन्तुदः स्यादार्तोऽपि न परद्रोहकर्मधीः
ययास्योद्विजते वाचा नालोक्यां तामुदीरयेत्।।ʼ
परुषं वाक्यं, मिथ्याकथनं च वर्जयेत्, कस्यचित् अनिष्टमूलकं कार्यं न कुर्यात्, स्वयं च पीडितोऽपि कस्यचित् मर्मपीडाकरं वाक्यं न कथयेत्।

उपसंहारः—समाजे स्वस्थता-रक्षार्थं सुदृढेण पारिवारिक-बन्धनेन, तथा मानुषेषु हार्दिक-सुसम्कर्क-स्थापनेन प्रयोजनम्। अस्यार्थं सर्वैः केचिद् आचरणविधयः मान्याः। गुरुजनान् प्रणाम-निवेदनम्, गुरुजनैः आशीर्वाद-दानम्, वयोवृद्धान् ज्ञानवृद्धान् च सम्मानज्ञापनम् इत्यादयः सामाजिक-शिष्टाचारविशेषाः। सर्वैरेव ते पालनीयाः। गुरुशिष्ययोः आचरणविषये मनुना यदुक्तं तस्य अद्यापि प्रासङ्गिकता अस्ति। अधुना अवक्षयित-समाजे मनूपदिष्टस्य आचरणविधेः प्रासङ्गिकता अनस्वीकार्या।

                           ---------

Comments

Ads

Popular

১. প্রাচীনভারতীয় আয়ুর্বেদশাস্ত্র (Medical Science), ২. বাস্তুশাস্ত্রম্‌ (C-8, Unit II: Scientific and Technical Literature)

3rd Sem, SEC-1, Usage of words in day-to-day life-1

বহুল ব্যবহৃত কিছু ইংরেজি শব্দের সংস্কৃত প্রতিশব্দ—