ads

ad

3rd Sem, C-7, Unit-I, लघुसिद्धान्तकौमुदी (पदसाधनम्—राम—चतुर्थी---सप्तमी)


3rd Sem, C-7, Unit-I, लघुसिद्धान्तकौमुदी (पदसाधनम्—राम—चतुर्थी---सप्तमी)

१०. रामाय-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकस्य  चतुर्थ्येकवचनस्य रूपम्।                                                              
 राम ङे (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼरामʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् रामाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण पुंलिङ्गे चतुर्थ्येकवचने ङे-विभक्तिः),                      > राम य (ʻङेर्यःʼ इत्यनेन सूत्रेण अकारान्तात् अङ्गात् रामात् परस्य ङेः स्थाने ʻयʼ इत्यादेशः),                             > रामाय (ʻयञादौ सुपि ʻयʼ इति परतः ʻसुपि चʼ इत्यनेन सूत्रेण रामस्य मकारोत्तरवर्तिनः अकारस्य स्थाने आकार-दीर्घादेशे ʻरामायʼ इति रूपं सिद्धम्)।

११. रामेभ्यः-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकस्य चतुर्थी-बहुवचनस्य / पञ्चमी-बहुवचनस्य रूपम्।                
राम भ्यस्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼरामʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् रामाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण पुंलिङ्गे चतुर्थी-बहुवचने / पञ्चमी-बहुवचने भ्यस्-विभक्तिः),                                     
> रामेभ्यस् (बहुवचने झलादौ सुपि ʻभ्यस्ʼ इत्यस्मिन् परे ʻबहुवचने झल्येत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरामʼ इत्यस्य अन्त्यस्य अकारस्य स्थाने एकारादेशः),                                            > रामेभ्यरु (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः),                                               > रामेभ्यर् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः), 
रामेभ्यः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरामेभ्यर्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ  इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻरामेभ्यःʼ इति रूपं सिद्धम्)।

१२. रामात्-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकस्य  पञ्चम्येकवचनस्य रूपम्।                                                                
 राम ङसि  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼरामʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् रामाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण पुंलिङ्गे पञ्चम्येकवचने ङसि-विभक्तिः),                                                
> राम आत्  (ʻटा-ङसि-ङसामिनात्स्याःʼ  इत्यनेन सूत्रेण अकारान्तात् अङ्गात् रामात् ङसि-स्थाने ʻआत्ʼ इत्यादेशः), 
> रामात्  (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                                
> रामाद्  (ʻझलां जशोऽन्तेʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-झलः तकारस्य स्थाने जश्-तकारादेशः),                                 > रामात्  (ʻवाऽवसानेʼ इत्यनेन सूत्रेण अवसानसंज्ञक-दकार-स्थाने विकल्पेन चर्-तकारादेशे ʻरामात्ʼ इति रूपं सिद्धम्)।

१३. रामस्य-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकस्य  षष्ठ्येकवचनस्य रूपम्।                                                                 
राम ङस् (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼरामʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् रामाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण पुंलिङ्गे षष्ठ्येकवचने ङस्-विभक्तिः),                                                  
> रामस्य (ʻटा-ङसि-ङसामिनात्स्याःʼ  इत्यनेन सूत्रेण अकारान्तात् अङ्गात् रामात् ङस्-स्थाने ʻस्यʼ इत्यादेशे ʻरामस्यʼ इति रूपं सिद्धम्)।  

१४. रामयोः-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकस्य षष्ठी-द्विवचनस्य / सप्तमी-द्विवचनस्य रूपम्।                        
राम ओस्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼरामʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् रामाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण पुंलिङ्गे षष्ठी-द्विवचने / सप्तमी-द्विवचने ओस्-विभक्तिः),                          
>  रामे ओस्  (ओसि परतः ʻओसि चʼ इत्यनेन सूत्रेण अकारान्ताङ्गस्य रामस्य मकारोत्तरवर्तिनः अकारस्य स्थाने एकारादेशः),                                                          > रामय् ओस्  (ʻएचोऽयवायावःʼ इत्यनेन सूत्रेण अचि ओकारे परे ʻरामेʼ इत्यस्य एचः एकारस्य स्थाने अय्, अव्, आय्, आव् इति आदेश-चतुष्टये प्राप्ते, ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया केवलम् अयादेशः),              > रामयोस् (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्परसंयोगः),                                  > रामयोरु  (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः),                                              > रामयोर् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः), 
> रामयोः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरामयोर्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ  इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻरामयोःʼ इति रूपं सिद्धम्)।

१५. रामाणाम्-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकस्य षष्ठी-बहुवचनस्य रूपम्।                                                                                    राम आम्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼरामʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् रामाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण पुंलिङ्गे षष्ठी-बहुवचने आम्- विभक्तिः),                                                              
> राम नुट् आम्  (ʻह्रस्वनद्यापो नुट्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ह्रस्वान्तात् अङ्गात् ʻरामʼ इत्यस्मात् आमः नुट्-आगमः, नुटः टकार इत्, अतः टित्, तस्मात् ʻआद्यन्तौ टकितौʼ इत्यनया परिभाषया आमः आद्यवयवः),                             > राम न् आम्  (ʻनुट्ʼ इत्यस्य उकारः उच्चारणार्थः, अन्त्यः टकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),                                              > राम नाम्  (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण   परस्परसंयोगः),               
                                          
> रामा नाम्  (ʻनाम्ʼ इति परे ʻनामिʼ इत्यनेन सूत्रेण अजन्तस्य अङ्गस्य ʻरामʼ इत्यस्य अन्त्यस्य अचः अकारस्य   दीर्घादेशः),                                                   > रामाणाम्  (रकारात् अट्-प्रत्याहारस्य आकार-मकार-आकार-व्यवधाने  ʻअट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपिʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻनामʼ इत्यस्य नकार-स्थाने णकारादेशे ʻरामाणाम्ʼ इति रूपं सिद्धम्।

६. रामे-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकस्य  सप्तम्येकवचनस्य रूपम्।                                                                                   राम ङि (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼरामʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् रामाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण पुंलिङ्गे  सप्तम्येकवचने ङि-विभक्तिः),         

> राम इ (ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻङिʼ इत्यस्य ङकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),                                                                                                    > रामे (ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः अकार-इकारयोः एकार-गुणादेशे ʻरामेʼ रूपं सिद्धम्)।

१७. रामेषु-- ʻरामʼ इति प्रातिपदिकस्य सप्तमी-बहुवचनस्य  रूपम्।                                                                                     राम  सुप्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʼरामʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् रामाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण पुंलिङ्गे सप्तमी-बहुवचने सुप्-विभक्तिः),                                                                    
> राम सु  (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण सुपः अन्त्यस्य हलः पकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),                                                                                       > रामे सु (बहुवचने झलादौ सुपि परे ʻबहुवचने झल्येत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरामʼ इत्यस्य अन्त्यस्य अकारस्य स्थाने एकारादेशः),                                                                    > रामेषु  (ʻआदेशप्रत्यययोःʼ इत्यनेन सूत्रेण इण्-प्रत्याहारस्य एकारात् प्रत्ययस्य ʻसुʼ इत्यस्य सकार-स्थाने षकारादेशे ʻरामेषुʼ इति  रूपं सिद्धम्)।

Comments

Ads

Popular

১. প্রাচীনভারতীয় আয়ুর্বেদশাস্ত্র (Medical Science), ২. বাস্তুশাস্ত্রম্‌ (C-8, Unit II: Scientific and Technical Literature)

বহুল ব্যবহৃত কিছু ইংরেজি শব্দের সংস্কৃত প্রতিশব্দ—

3rd Sem, SEC-1, Usage of words in day-to-day life-1