ads

ad

3rd sem, C-7, पदसाधनम्, अकारान्तः नपुंसकलिङ्गः शब्दः ʻज्ञानʼ)


3rd sem, C-7, unit 1,  पदसाधनम्, अकारान्तः नपुंसकलिङ्गः शब्दः ʻज्ञानʼ)

१.  ज्ञानम्—ज्ञान-शब्दस्य प्रथमैकवचनस्य / द्वितीयैकवचनस्य रूपम्।
ज्ञान सु / अम् (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻ ज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे प्रथमैकवचने सु-विभक्तिः / द्वितीयैकवचने अम्-विभक्तिः), 
>  ज्ञान अम् (ʻअतोऽम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण अदन्ताद् अङ्गाद् क्लीबात् ज्ञान-शब्दात् सु-स्थाने / अम्-स्थाने अमादेशः),
>  ज्ञानम् (ʻज्ञानʼ इत्यस्य नकारोत्तरवर्तिनः अकः अकारात् अमि अचि अकारे परे ʻअमि पूर्वःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वरूपमेकादेशे ʻज्ञानम्ʼ इति रूपं सिद्धम्)।

२.  ज्ञाने--  ज्ञान-शब्दस्य प्रथमा-द्विवचनस्य / द्वितीया-द्विवचनस्य रूपम्।
ज्ञान औ / औट् (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻ ज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे प्रथमा-द्विवचने औ-विभक्तिः / द्वितीयैकवचने औट्-विभक्तिः), 
>  ज्ञान शी (ʻनपुंसकाच्चʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीबात् ज्ञानात् औङः स्थाने (औ-औट्-स्थाने) ʻशीʼ इत्यादेशः),
> ज्ञान ई (ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻशीʼ इत्यस्य आदिः शकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः),
> ज्ञाने (ʻयचि भम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ईकारे परे ज्ञानस्य भसंज्ञा, ततः ʻयस्येति चʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य अकारलोपे प्राप्ते, ʻऔङः श्यां प्रतिषेधो वाच्यःʼ इत्यनेन वार्तिकेण तस्य प्रतिषेधे ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूरवपरयोः एकार-गुणादेशे ʻज्ञानेʼ इति रूपं सिद्धम्)।

३. ज्ञानानि-- ज्ञान-शब्दस्य प्रथमाबहुवचनस्य / द्वितीया-बहुवचनस्य रूपम्।
ज्ञान जस् / शस् (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻ ज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे प्रथमा-बहुवचने जस्-विभक्तिः / द्वितीया-बहुवचने शस्-विभक्तिः),
>  ज्ञान शि (ʻजश्शसोः शिःʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गात् ज्ञानात् जश्शसोः स्थाने ʻशिʼ इत्यादेशः),
>  ज्ञान नुम् शि (ʻशि सर्वनामस्थानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻशिʼ इत्यस्य सर्वनामस्थानसंज्ञा, सर्वनामस्थाने परे ʻनपुंसकस्य झलचःʼ इत्यनेन सूत्रेण अजन्ताङ्गस्य ज्ञानस्य नुम्-आगमः, नुमः मकारः इत्, अतः मित्, तस्मात् ʻमिदचोऽन्त्यात्परःʼ इत्यनया परिभाषया ʻज्ञानʼ-शब्दस्य अन्त्यस्य अकारस्य अन्तावयवः),
> ज्ञान न् इ (नुमः उकारः उच्चारणार्थः, अन्त्यः मकारः ʻहलन्त्यम्ʼ अत्यनेन सूत्रेण इत्, ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻशिʼ इत्यस्य आदिः शकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तयोः लोपः),
> ज्ञानान् इ (ʻसर्वनामस्थाने चासमबुद्धौʼ इत्यनेन सूत्रेण सम्बुद्धिभिन्ने सर्वनामस्थाने शौ परे नकारान्ताङ्गस्य ʻज्ञानन्ʼ इत्यस्य उपधाभूतस्य अकारस्य दीर्घादेशः),
> ज्ञानानि (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्परसंयोगे ʻज्ञानानिʼ इति रूपं सिद्धम्)।

४.  ज्ञानेन-- ʻज्ञानʼ इति प्रातिपदिकस्य तृतीयैकवचनस्य रूपम्।                                                                              ज्ञान टा (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञान ʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे तृतीयैकवचने टा-विभक्तिः),                                                        
> ज्ञान इन (ʻटा-ङसि-ङसामिनात्स्याःʼ  इत्यनेन सूत्रेण अकारान्तात् ʻज्ञानʼ इत्यस्मात्  टा-स्थाने ʻइनʼ इत्यादेशः),                                                                                                                                        
> ज्ञानेन (ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः अकार-इकारयोः एकार-गुणादेशे ʻज्ञानेनʼ इति रूपं सिद्धम्।  
 
५. ज्ञानाभ्याम्--  ʻज्ञानʼ इति प्रातिपदिकस्य तृतीया-द्विवचनस्य / चतुर्थी-द्विवचनस्य / पञ्चमी-द्विवचनस्य रूपम्।                                                                                     ज्ञान भ्याम्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद्  ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीलिङ्गे तृतीया-द्विवचने / चतुर्थी-द्विवचने / पञ्चमी-द्विवचने भ्याम्- विभक्तिः),                                     >  ज्ञानाभ्याम् (ʻयञादौ सुपि ʻभ्याम्ʼ इति परतः ʻसुपि चʼ इत्यनेन सूत्रेण ज्ञानस्य मकारोत्तरवर्तिनः अकारस्य स्थाने आकार-दीर्घादेशे ʻ ज्ञानाभ्याम्ʼ  इति रूपं सिद्धम्)।

६.  ज्ञानैः-- ʻज्ञान ʼ इति प्रातिपदिकस्य तृतीया-बहुवचनस्य  रूपम्।                                                                                        ज्ञान भिस्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे तृतीया-बहुवचने भिस्-विभक्तिः),                                                            
> ज्ञान ऐस् (ʻअतो भिस ऐस्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ  इति अकारान्तात् शब्दात् परम् तृतीयाबहुवचने भिसः स्थाने ऐस्  इत्यादेशः),                                                                                                                       
> ज्ञानैस् (ʻऐस्ʼ इत्यस्य अन्त्यस्य हलः सकारस्य इत्संज्ञाप्राप्तौ ʻन विभक्तौ तुस्माःʼ इत्यनेन तस्य निषेधे ʻवृद्धिरेचिʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः ऐकारः वृद्धिरेकादेशः),                                                                                      
> ज्ञानैरु (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः),                                                       
> ज्ञानैर् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः),                                                                           

> ज्ञानैः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानैर्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ  इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻज्ञानैःʼ इति रूपं सिद्धम्)।

७. ज्ञानाय-- ʻज्ञानʼ इति प्रातिपदिकस्य  चतुर्थ्येकवचनस्य रूपम्।                                                                             ज्ञान ङे (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञान ʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे चतुर्थ्येकवचने ङे-विभक्तिः),                                                                  
> ज्ञान य (ʻङेर्यःʼ इत्यनेन सूत्रेण अकारान्तात् अङ्गात् ज्ञानात् परस्य ङेः स्थाने ʻयʼ  इत्यादेशः),                                
>  ज्ञानाय (ʻयञादौ सुपि ʻयʼ इति परतः ʻसुपि चʼ इत्यनेन सूत्रेण ज्ञानस्य  नकारोत्तरवर्तिनः अकारस्य स्थाने आकार-दीर्घादेशे ʻ ज्ञानायʼ इति रूपं सिद्धम्)।

८. ज्ञानेभ्यः-- ʻज्ञानʼ  इति प्रातिपदिकस्य चतुर्थी-बहुवचनस्य / पञ्चमी-बहुवचनस्य रूपम्।                                                                                     ज्ञान भ्यस्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे चतुर्थी-बहुवचने / पञ्चमी-बहुवचने भ्यस्-विभक्तिः),                                    

>  ज्ञानेभ्यस् (बहुवचने झलादौ सुपि ʻभ्यस्ʼ इत्यस्मिन् परे ʻबहुवचने झल्येत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य अन्त्यस्य अकारस्य स्थाने  एकारादेशः),                                                                                                  
> ज्ञानेभ्यरु (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः),                                                     
> ज्ञानेभ्यर् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेनइत्य लोपः)                                                                                        > ज्ञानेभ्यः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानेभ्यर्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ  इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻज्ञानेभ्यःʼ इति रूपं सिद्धम्)।

९. ज्ञानात्-- ʻ ज्ञानʼ इति प्रातिपदिकस्य  पञ्चम्येकवचनस्य रूपम्।                                                                             ज्ञान ङसि  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे पञ्चम्येकवचने ङसि-विभक्तिः),                                                
> ज्ञान आत्  (ʻटा-ङसि-ङसामिनात्स्याःʼ  इत्यनेन सूत्रेण अकारान्तात् अङ्गात् ज्ञानात् ङसि-स्थाने ʻआत्ʼ इत्यादेशः),                                                                     > ज्ञानात्  (ʻअकः सवर्णे दीर्घःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः सवर्णदीर्घः आकारः एकादेशः),                               
> ज्ञानाद्  (ʻझलां जशोऽन्तेʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-झलः तकारस्य स्थाने जश्-दकारादेशः),                                
> ज्ञानात्  (ʻवाऽवसानेʼ इत्यनेन सूत्रेण अवसानसंज्ञक-दकार-स्थाने विकल्पेन चर्-तकारादेशे ʻज्ञानात्ʼ इति रूपं सिद्धम्)।

१०. ज्ञानस्य-- ʻज्ञान ʼ इति प्रातिपदिकस्य  षष्ठ्येकवचनस्य रूपम्।                                                                                                    
ज्ञान ङस् (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञान ʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे षष्ठ्येकवचने ङस्-विभक्तिः),                                                   
> ज्ञानस्य (ʻटा-ङसि-ङसामिनात्स्याःʼ  इत्यनेन सूत्रेण अकारान्तात् अङ्गात् ज्ञानात्  ङस्-स्थाने ʻस्यʼ इत्यादेशे ʻ ज्ञानस्यʼ इति रूपं सिद्धम्)।  

११. ज्ञानयोः-- ʻ ज्ञानʼ इति प्रातिपदिकस्य षष्ठी-द्विवचनस्य / सप्तमी-द्विवचनस्य रूपम्।                                                                                      ज्ञान ओस्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे षष्ठी-द्विवचने / सप्तमी-द्विवचने ओस्-विभक्तिः),                         
>  ज्ञाने ओस्  (ओसि परतः ʻओसि चʼ इत्यनेन सूत्रेण अकारान्ताङ्गस्य ज्ञानस्य मकारोत्तरवर्तिनः अकारस्य स्थाने एकारादेशः,                                                                                                                         
> ज्ञानय् ओस्  (ʻएचोऽयवायावःʼ इत्यनेन सूत्रेण अचि ओकारे परे ʻज्ञानेʼ इत्यस्य एचः एकारस्य स्थाने अय्, अव्, आय्, आव् इति आदेश-चतुष्टये प्राप्ते, ʻयथासंख्यमनुदेशः समानाम्ʼ इत्यनया परिभाषया केवलम् अयादेशः),                                                                                                                                          
> ज्ञानयोस् (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण परस्परसंयोगः),                                                     

> ज्ञानयोरु  (ʼससजुषो रुःʼ इत्यनेन सूत्रेण पदान्त-सकारस्थाने ʻरुʼ इत्यादेशः),                                                       
> ज्ञानयोर् (ʻउपदेशेऽजनुनासिक इत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻरुʼ इत्यस्य उकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः),                                                                                      > ज्ञानयोः (ʻविरामोऽवसानम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानयोर्ʼ इत्यस्य रकारस्य अवसानसंज्ञा, तथा ʻखरवसानयोर्विसर्जनीयःʼ  इत्यनेन सूत्रेण रकार-स्थाने विसर्गादेशे ʻज्ञानयोःʼ इति रूपं सिद्धम्)।

१२. ज्ञानानाम्-- ʻज्ञान ʼ इति प्रातिपदिकस्य षष्ठी-बहुवचनस्य रूपम्।                                                                                      ज्ञान आम्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद्  ज्ञानाद्  उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे षष्ठी-बहुवचने आम्-विभक्तिः),                                                              
> ज्ञान नुट् आम्  (ʻह्रस्वनद्यापो नुट्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ह्रस्वान्तात् अङ्गात् ʻज्ञानʼ  इत्यस्मात् आमः नुट्-आगमः, नुटः टकार इत्, अतः टित्, तस्मात् ʻआद्यन्तौ टकितौʼ इत्यनया परिभाषया आमः  आद्यवयवः),                                            
> ज्ञान न् आम्  (ʻनुट्ʼ इत्यस्य उकारः उच्चारणार्थः, अन्त्यः टकारः ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य   लोपः),                                                                                                      
> ज्ञान नाम्  (ʻअज्झीनं परेण संयोज्यम्ʼ इति न्यायानुसारेण   परस्परसंयोगः),                                                         
> ज्ञानानाम्  (ʻनाम्ʼ इति परे ʻनामिʼ इत्यनेन सूत्रेण अजन्तस्य अङ्गस्य ʻज्ञानʼ इत्यस्य अन्त्यस्य अचः अकारस्य दीर्घादेशे ʻ ज्ञानानाम्ʼ इति रूपं सिद्धम्)।                                                                                                                      
१३. ज्ञाने-- ʻज्ञानʼ इति प्रातिपदिकस्य  सप्तम्येकवचनस्य रूपम्।                                                                             ज्ञान ङि (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻद्वेकयोर्द्विवचनैकवचनेʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे  सप्तम्येकवचने ङि-विभक्तिः),                                                        
> ज्ञान इ (ʻलशक्वतद्धितेʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻङिʼ इत्यस्य ङकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन तस्य लोपः),                                                                                                                                           
> ज्ञाने (ʻआद्गुणःʼ इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपरयोः अकार-इकारयोः एकार-गुणादेशे ʻ ज्ञानेʼ रूपं सिद्धम्)।

१४. ज्ञानेषु-- ʻज्ञानʼ इति प्रातिपदिकस्य सप्तमी-बहुवचनस्य  रूपम्।                                                                                     ज्ञान  सुप्  (ʻअर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञान ʼ इत्यस्य प्रातिपदिकसंज्ञा, ततः ʻङ्याप्प्रातिपदिकात्ʼ, ʻस्वौजसमौट्--ʼ, ʻप्रत्ययःʼ, ʻपरश्चʼ इत्येतैः सूत्रैः प्रातिपदिकभूताद् ज्ञानाद् उत्तरं सुप्, ʻसुपःʼ, ʻविभक्तिश्चʼ इत्येताभ्यां सूत्राभ्यां सुपः विभक्तिसंज्ञा, ʻतान्येकवचन-द्विवचन-बहुवचनान्येकशःʼ  इत्यनेन सूत्रेण सुपः त्रीणि त्रीणि वचनानि क्रमशः एकवचन-द्विवचन-बहुवचनसंज्ञानि, तथा ʻबहुषु बहुवचनम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण क्लीब्लिङ्गे सप्तमी-बहुवचने सुप्-विभक्तिः),                                                                    
> ज्ञान सु  (ʻहलन्त्यम्ʼ इत्यनेन सूत्रेण सुपः अन्त्यस्य हलः पकारः इत्, तथा ʻतस्य लोपःʼ इत्यनेन सूत्रेण तस्य लोपः),                                                                                      > ज्ञाने सु (बहुवचने झलादौ सुपि परे ʻबहुवचने झल्येत्ʼ इत्यनेन सूत्रेण ʻज्ञानʼ इत्यस्य अन्त्यस्य अकारस्य स्थाने एकारादेशः),                                                                                                                           
> ज्ञानेषु  (ʻआदेशप्रत्यययोःʼ इत्यनेन सूत्रेण इण्-प्रत्याहारस्य एकारात् प्रत्ययस्य ʻसुʼ इत्यस्य सकार-स्थाने षकारादेशे ʻज्ञानेषुʼ इति  रूपं सिद्धम्)।

Comments

Ads

Popular

১. প্রাচীনভারতীয় আয়ুর্বেদশাস্ত্র (Medical Science), ২. বাস্তুশাস্ত্রম্‌ (C-8, Unit II: Scientific and Technical Literature)

বহুল ব্যবহৃত কিছু ইংরেজি শব্দের সংস্কৃত প্রতিশব্দ—

3rd Sem, SEC-1, Usage of words in day-to-day life-1